De broeikas | De kosten van CO2-uitstoot blijven extreem ongelijk verdeeld

In dit artikel:

Klimaatverslaggever Jeroen Kraan bespreekt in zijn wekelijkse column een opvallende grafiek van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) die laat zien hoe ongelijk CO2-uitstoot momenteel wordt beprijsd in Nederland (gegevens 2024). De kern: de kosten per ton CO2 lopen enorm uiteen tussen sectoren, waardoor dezelfde hoeveelheid uitstoot in het ene deel van de economie veel duurder is dan in het andere.

In de elektriciteitssector betalen huishoudens relatief veel via energiebelasting en een indirecte ETS‑kost, terwijl grote stroomverbruikers bijna geen energiebelasting betalen en alleen de ETS‑kosten overhouden — en soms zelfs compensatie ontvangen. Bij de industrie is de ETS het bepalende instrument; veel emissierechten worden (nog) gratis toegekend om concurrentienadeel te vermijden, wat uitstoten goedkoper maakt. Vervoer en gebouwde omgeving kennen hogere directe heffingen: accijnzen op benzine en diesel en belasting op aardgas voor verwarming. Landbouwemissies, vooral van veehouderijen, en delen van internationale scheep- en luchtvaart blijven grotendeels onbelast.

De PBL‑grafiek bevat ook een stippellijn van de externe kosten van CO2 — de maatschappelijke schade door klimaatverandering — en benadrukt dat veel belastingen onder die maatschappelijke kosten liggen. Dat „beprijzingstekort” betekent dat de samenleving te weinig prikkelt om de meest schadelijke emissies te verminderen. Tegelijkertijd zijn sommige sectoren relatief hoog belast, wat deels beleidsmatig te verklaren is (bijvoorbeeld energiebelasting die aanzet tot zuinigheid), maar het geheel oogt ongelijk en onsystematisch.

Vanaf 2028 komt er in de EU een nieuwe heffing, ETS2, die aardgas voor verwarming en wegbrandstoffen direct een CO2‑prijs geeft. Omdat die sectoren in Nederland al zwaarder belast zijn, zal ETS2 bestaande verschillen versterken en kan het huishoudens in energiearmoede verder belasten. Het PBL merkt daarom op dat invoering van ETS2 aanleiding is om bestaande accijnzen en energiebelastingen te herzien.

Kraan concludeert dat de grafiek niet alleen onevenwicht toont, maar ook waar actie nodig is: vooral in sectoren die nog nauwelijks voor hun uitstoot betalen. Hij sluit af met een oproep tot debat en nodigt lezers uit voor een webinar en om contact op te nemen met tips of vragen.