De stikstofcrisis oplossen met uitkoop werkt niet, belasten en veilingen wel

In dit artikel:

Vier jaar geleden werd opkoop van veehouderijen de kern van het Nederlandse stikstofbeleid, maar het instrument werkt slecht en is extreem kostbaar. Landbouw is verantwoordelijk voor ruim zeventig procent van de binnenlandse stikstofuitstoot; die komt vooral uit kunstmest en krachtvoer. Hoewel eerdere maatregelen (vooral in de jaren negentig en rond 1990–2010) grote dalingen realiseerden, stokte de vooruitgang na 2010 en nam de emissie weer toe na het verdwijnen van melkquota in 2015.

Wat gebeurde: het kabinet-Rutte IV reserveerde in totaal circa 25 miljard euro voor landbouwmaatregelen, waarvan bijna 14 miljard voor stikstofuitkoop van ‘piekbelasters’. De bedoeling was dat de inkoop in 2030 zo’n 21,5 miljoen kg stikstof structureel zou verminderen — ongeveer een kwart van de uitstoot van 2019 — tegen een geraamde kostprijs van ongeveer 633 euro per kg. In de praktijk kwam van dat bedrag slechts een klein deel terecht: twee landelijke regelingen (Lbv en Lbv-plus) claimden uiteindelijk ongeveer 2,9 miljard, en naar huidige inschatting zal tot 2030 maximaal circa 2,4 miljard worden besteed.

Resultaat en kosten: die beperkte uitvoering levert veel minder stikstofreductie op dan voorzien. Als die 2,4 miljard volledig wordt ingezet, is de verwachte jaarlijkse reductie in 2030 ongeveer 0,5 miljoen kg — slecht 2,5% van het oorspronkelijk beoogde effect — en bedragen de directe kosten circa 4.400 euro per kg gereduceerde uitstoot. Rekent men mee dat veel stoppende boeren waarschijnlijk ook zonder regeling zouden zijn gestopt (additionaliteit van slechts ~30%), dan lopen de werkelijke kosten per kg veel hoger op. Nog problematischer: de invloed op depositie in Natura 2000-gebieden is zeer klein. Per kg landelijke uitstootreductie leidt de Lbv slechts tot 65 gram minder neerslag in Natura 2000; bij Lbv-plus is dat 180 gram. Daardoor bedragen de kosten per kg daadwerkelijk voorkomen stikstofdepositie in Natura 2000 exorbitante bedragen (naar recente berekeningen tienduizenden tot honderden duizenden euro’s per kg).

Economische discrepantie: ondanks het strak zetten van stikstofbeleid stegen agrarische grondprijzen de afgelopen jaren flink (grasland circa +35% in vier jaar). Dat betekent dat ‘stikstofrechten’ feitelijk in waarde oplopen en vervuilers niet naar verhouding betalen — de markt signaleert geen genoegzaam grote kosten voor stikstofemissies.

Alternatieven: de auteur pleit tegen voortzetting van grootschalige vrijwillige uitkoop en noemt twee hoofdopties die zowel doelmatiger als eerlijker zijn:

- Stikstofbelasting op inputs (vooral krachtvoer): een accijns op de stikstofinhoud van krachtvoer zou de vervuiler-principe toepassen, sterke prikkels geven om voer- en mestgebruik te verminderen, en administratief makkelijker zijn dan het beprijzen van emissies. Een sociale afweging van maatschappelijke kosten suggereert een orde van grootte van €2,20–€8,80 per kg stikstof in krachtvoer.

- Zonering gecombineerd met regionale ‘natuurlandbouwveilingen’: rond kwetsbare Natura 2000-gebieden kunnen striktere regels gelden (bijvoorbeeld een 500-meterzone met uitbreidingsverbod, verplichte stalvernieuwing en een verbod op stikstofhoudende kunstmest). In plaats van vaste compensaties zouden overheden via meervoudige prijsveilingen stikstofrechten of grondgebonden activiteiten selectief kunnen opkopen — concurrentie tussen boeren drukt de kosten en behoudt keuzevrijheid voor ondernemers. De opbrengsten van een stikstofaccijns kunnen deels de veilingen financieren.

Slotconclusie: het uitgevoerde uitkoopbeleid heeft na vier jaar weinig effect en is kostbaar en inefficiënt. Doelmatiger en rechtvaardiger zijn combinaties van prijsprikkels (belasting op krachtvoer) en gerichte ruimtelijke instrumenten (zonering plus veilingen), waarmee zowel de grootste bron van landbouwstikstof wordt aangepakt als de druk op kwetsbare natuurgebied gerichter kan worden verminderd.