Effectief milieubeleid nodig want activisme overtuigt consumenten onvoldoende

In dit artikel:

Groen activisme en vrijwillige gedragsverandering zijn volgens de auteur onvoldoende om de klimaat- en milieuproblemen op tijd aan te pakken. De menselijke druk op natuur en biosfeer is sterk toegenomen, met klimaatverandering, vervuiling en biodiversiteitsverlies als gevolg. Toch zwakt het milieubeleid in onder meer de Europese Unie af, terwijl veel plannen juist uitgaan van beter geïnformeerde consumenten die uit eigen beweging duurzamer gaan leven.

Voorlichting, campagnes, labels, Repair Cafés en een cultuur waarin meer wordt gefietst of thuisgewerkt kunnen het draagvlak voor verduurzaming vergroten. Maar zonder financiële prikkels blijkt gedragsverandering moeilijk af te dwingen en nauwelijks snel genoeg op te schalen. Sociale normen kunnen mensen ertoe bewegen minder te vliegen, minder vlees te eten of energie te besparen, maar mensen verschillen sterk in hun gevoeligheid voor zulke normen. Bovendien kost het veel tijd om wereldwijd een gedeelde norm te ontwikkelen. Bestaande vrijwillige initiatieven laten weinig effect zien: de vraag naar vliegreizen en de wereldwijde vleesconsumptie blijven groeien.

Daarom moet de overheid volgens de auteur een centrale rol spelen met een combinatie van milieubelastingen, subsidies en regelgeving. Activiteiten die natuur en klimaat schaden, moeten duurder worden, terwijl subsidies duurzame energie, natuurbeheer en schone technologie kunnen ondersteunen. Een hoge CO2-prijs kan bovendien voorkomen dat vervuilende installaties en productiemiddelen nog jarenlang worden gebruikt. Regelgeving en normen zijn nodig wanneer belastingen onpraktisch zijn, bijvoorbeeld om luchtvervuiling door voertuigen te beperken.

De huidige beprijzing van CO2 is wereldwijd echter veel te laag. Er zijn 75 systemen voor CO2-beprijzing, maar die dekken slechts 24 procent van de uitstoot en leveren gemiddeld minder dan 1 procent van de prijs op die nodig zou zijn om de doelen van het Klimaatakkoord van Parijs te halen. In Nederland ligt de dekking hoger, maar wordt nog altijd 55 procent van de uitstoot niet belast.

Milieubelastingen zijn politiek lastig omdat ze prijzen verhogen en bedrijven kunnen raken. Subsidies zijn populairder, maar kosten de overheid veel geld. Zonder compensatie kunnen hogere energie- en brandstofprijzen bovendien leiden tot energiearmoede en grotere ongelijkheid. De auteur pleit daarom voor inkomensafhankelijke tarieven, kortingen en herverdeling van belastingopbrengsten. Zo kunnen lagere inkomens worden beschermd en kan de publieke steun voor klimaatbeleid groeien. De opbrengsten kunnen ook worden ingezet voor steun aan ontwikkelingslanden, groene banen en innovatie, vooral bij kleinere bedrijven.

Internationale samenwerking is eveneens belangrijk om te voorkomen dat productie en uitstoot verschuiven naar landen met minder streng beleid. Het Europese Carbon Border Adjustment Mechanism wordt genoemd als voorbeeld: geïmporteerde goederen worden belast op basis van de CO2-uitstoot tijdens hun productie, zodat Europese en niet-Europese producenten een gelijker speelveld krijgen. Dat moet koolstoflekkage beperken en andere landen aanmoedigen ambitieuzer klimaatbeleid te voeren.

Politici kiezen vaak voor geleidelijke maatregelen uit angst voor banenverlies, hogere kosten en electorale schade. Bedrijven en gevestigde belangen lobbyen bovendien regelmatig tegen strengere regels. De overheid kan weerstand verminderen door inkomenseffecten te compenseren, oneerlijke concurrentie tegen te gaan, burgers beter te informeren en politieke beïnvloeding door bedrijven transparanter te maken.

De conclusie luidt dat een groene economie niet kan worden bereikt door vooral een beroep te doen op individuele verantwoordelijkheid. Overheden moeten schadelijke activiteiten direct reguleren en beprijzen, de opbrengsten eerlijk verdelen, internationale afspraken maken en schone innovatie stimuleren. Die combinatie maakt sneller en ambitieuzer klimaatbeleid volgens de auteur zowel effectiever als politiek haalbaarder.