Effectievere beprijzing kan behoeden voor een drinkwatertekort

In dit artikel:

Nederland stevent af op een drinkwatertekort. Door bevolkingsgroei, economische ontwikkeling en klimaatverandering neemt de vraag toe, terwijl het aanbod moeilijker is uit te breiden. Waterbronnen raken bovendien vervuilder en langdurige droogte komt vaker voor. In sommige regio’s worden sinds 2022 al zakelijke aansluitingen geweigerd en zijn de reserves van drinkwaterbedrijven onvoldoende om lange droge perioden op te vangen. Een verder tekort kan gevolgen hebben voor natuur, landbouw, woningbouw en bedrijfsactiviteiten.

Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat wil het huishoudelijke verbruik, dat ongeveer 75 procent van het totaal uitmaakt, terugbrengen van gemiddeld 125 liter per persoon per dag in 2024 naar 100 liter in 2035. Voor zakelijke gebruikers geldt een reductiedoelstelling van 20 procent ten opzichte van het gemiddelde in 2016–2019. Volgens de auteurs is een sterkere prijsprikkel nodig om deze doelen te halen.

De huidige tarieven bieden die prikkel nauwelijks. Drinkwaterbedrijven zijn publieke regionale monopolisten en moeten kostendekkende, transparante tarieven hanteren. De prijzen zijn daardoor vooral gericht op het betalen van infrastructuur en niet op het verdelen van schaarse voorraden. Ook belastingen op leidingwater stimuleren besparing beperkt, mede door een heffingsplafond voor grootverbruikers. Schaarste wordt nu vooral opgevangen met regelgeving en de zogenoemde verdringingsreeks, waarbij bij ernstige tekorten bepaalde gebruikers voorrang krijgen. Vooral economische activiteiten kunnen daardoor worden beperkt.

Prijsverhogingen kunnen het verbruik wel verminderen, al reageren huishoudens beperkt omdat drinkwater noodzakelijk is. Basisgebruik, zoals drinken en koken, is nauwelijks beïnvloedbaar; gebruik voor tuinbesproeiing of zwembaden reageert sterker op de prijs. Bedrijven lijken doorgaans gevoeliger voor prijsveranderingen, maar de mogelijkheden verschillen sterk per sector.

Voor huishoudens en kleine zakelijke gebruikers stellen de auteurs progressieve bloktarieven voor. Daarbij blijft een basisvolume goedkoop en wordt watergebruik daarboven duurder. Een basisvolume van ongeveer 90 liter per persoon per dag zou volgens onderzoek nodig zijn om daadwerkelijk besparing uit te lokken. Kwetsbare huishoudens, grote gezinnen, studentenhuizen en andere groepen met meerdere bewoners kunnen worden beschermd door het basisvolume aan de huishoudgrootte aan te passen. Een verbruiksafhankelijke zuiveringsheffing kan de prikkel versterken: wie meer water gebruikt en daarmee doorgaans meer afvalwater veroorzaakt, betaalt dan meer.

De invoering vraagt wel om wetswijzigingen, aanpassingen bij drinkwaterbedrijven en toezichthouders en een zorgvuldige omgang met privacy. Ook moet worden voorkomen dat gebruikers overstappen op slecht gereguleerde grondwateronttrekking of andere waterbronnen. Verder kunnen extra inkomsten botsen met de regels voor het rendement van drinkwaterbedrijven. Ze zouden daarom bijvoorbeeld kunnen worden ingezet voor subsidies op waterbesparende maatregelen of om het basistarief laag te houden.

Voor grote industriële gebruikers is een uniform tarief minder geschikt. De auteurs bevelen aan om op langere termijn verhandelbare rechten voor wateronttrekking en lozingen te onderzoeken. De overheid stelt dan per waterlichaam een plafond vast, waarna bedrijven rechten kunnen kopen en verkopen. Dat beloont bedrijven die hun verbruik of vervuiling verminderen en maakt het mogelijk de beschikbare ruimte aan te passen aan droogte en waterkwaliteit. Zo’n systeem vereist duidelijke eigendomsrechten, goede registratie, toezicht en voldoende marktpartijen. Toepassing ligt vooral voor de hand in regio’s met grote industriële, landbouw- of voedingsclusters. Omdat veel Nederlands drinkwater uit oppervlaktewater komt en rivieren grensoverschrijdend worden vervuild, kan ook een Europese aanpak nodig zijn.

De conclusie is dat prijsbeleid de groeiende drinkwatervraag kan afremmen, mits het basisgebruik betaalbaar blijft en de gevolgen voor kwetsbare groepen worden ondervangen. Progressieve bloktarieven en variabele zuiveringsheffingen zijn vooral kansrijk voor kleine gebruikers; verhandelbare rechten verdienen nader onderzoek voor grootverbruikers. De juridische, praktische en sociale effecten moeten eerst verder worden uitgewerkt.