Groei stimuleren met R&D vereist een lange adem

dinsdag, 10 november 2026 (00:12) - ESB.nl

In dit artikel:

Nederland gaf in 2024 26,4 miljard euro uit aan onderzoek en ontwikkeling (R&D), gelijk aan 2,36 procent van het bbp. Dat ligt onder het OESO-gemiddelde van ongeveer 3 procent. Volgens de analyse is echter niet zozeer de R&D-uitgave in één jaar bepalend voor de toekomstige productiviteit, maar vooral een voorspelbaar en langdurig budgetpad. Omdat het arbeidsaanbod de komende decennia nauwelijks groeit, moet economische groei vooral komen uit hogere productiviteit. Daarvoor zijn investeringen in kennis, technologie, vaardigheden en de toepassing van innovaties nodig.

De scenarioanalyse onderzoekt hoeveel extra R&D nodig is om de kennisvoorraad sneller te laten groeien. Een groeipad van 4 procent voor de kennisvoorraad vraagt in 2026 ongeveer 1,5 miljard euro meer dan een pad van 3 procent. Bij 5 procent groei is dat verschil 2,9 miljard euro. De kosten lopen daarna sterk op, omdat niet alleen nieuwe kennis moet worden ontwikkeld, maar ook een steeds grotere voorraad verouderde kennis moet worden vervangen. Bij het 4-procentpad zouden de jaarlijkse uitgaven oplopen tot 39,7 miljard euro in 2035 en 71,4 miljard in 2050. Bij 5 procent gaat het om respectievelijk 45,5 miljard en 94,6 miljard euro. Het gaat daarmee om structurele budgetpaden, niet om een eenmalige investering.

De economische baten komen vertraagd tot stand. Nieuwe kennis moet eerst worden toegepast en verspreid, vaak met aanvullende investeringen in onder meer vaardigheden, data, management en organisatie. Een analyse van Nederlandse jaargegevens over 1963–2019 vindt op korte termijn geen statistisch significant direct verband tussen de binnenlandse R&D-voorraad en productiviteitsgroei. Op lange termijn is dat verband wel positief: een 1 procent grotere R&D-voorraad hangt samen met ongeveer 0,21 procent hogere productiviteit. De onderzoekers benadrukken dat dit een langetermijnsamenhang is en geen hard causaal bewijs.

Wanneer de extra productiviteitsbaten worden afgezet tegen de extra R&D-kosten, ligt het omslagpunt volgens de berekening rond 2032 of 2033. Tot en met 2050 heeft de stap van 3 naar 4 procent een baten-kostenratio van 2,05: de contante waarde van de extra bbp-baten is ruim twee keer zo groot als de extra kosten. De stap van 4 naar 5 procent levert met een ratio van 1,76 minder rendement op. Op zeer lange termijn kan die laatste stap zelfs financieel ongunstig worden, doordat de blijvend hogere kosten zwaarder wegen dan de extra baten.

De belangrijkste beleidsles is daarom dat meer R&D niet automatisch direct resultaat oplevert en dat kortetermijnproductiviteit geen geschikt succescriterium is. Beleid moet ten minste tien tot vijftien jaar worden beoordeeld, met tussentijdse aandacht voor uitvoering, toepassing en verspreiding van kennis. Een doel van 4 procent groei van de kennisvoorraad zou volgens de analyse in 2026 circa 27,9 miljard euro en in 2035 39,7 miljard euro aan R&D-uitgaven vereisen, in prijzen van 2023. Dat vraagt om stabiele, langdurige financiering in plaats van een tijdelijke impuls.

BEKIJK OOK:

Vandaag Inside: Johan Derksen over aangifte tegen Camiel Eurlings: 'Dat gunnen we 'm allemaal van harte!'