Hoe win je een handelsoorlog? Niet, klinkt het meestal: iedereen verliest. Toch heeft econoom Soumaya Keynes wel een paar suggesties

In dit artikel:

Een handelsoorlog levert doorgaans geen echte winnaar op, maar landen kunnen hun verliezen wel beperken. Dat is de centrale boodschap van econoom en journalist Soumaya Keynes en haar Amerikaanse co-auteur Chad Bown in hun boek *How to Win a Trade War*. Volgens Keynes is een wereld zonder handelsbarrières het beste voor de welvaart, maar kan niets doen tegen landen die handel bewust als machtsmiddel inzetten evenmin een oplossing zijn.

De auteurs beschrijven drie mogelijke richtingen voor de wereldhandel in 2050. In het meest hoopvolle scenario komen landen opnieuw bijeen om internationale handelsregels te maken, vergelijkbaar met de conferentie van Bretton Woods in 1944. Die bijeenkomst legde de basis voor het naoorlogse monetaire systeem en de uitbreiding van de wereldhandel. Keynes noemt zo’n nieuwe internationale doorbraak nu echter weinig waarschijnlijk. Daarvoor zouden de spanningen eerst verder moeten escaleren en zouden veel huidige leiders moeten vertrekken. Waarschijnlijker vindt zij een wereld waarin China de dominante macht wordt of waarin landen en bedrijven hun economische invloed voortdurend tegen elkaar blijven uitspelen.

De huidige spanningen zijn vooral het gevolg van de rivaliteit tussen de Verenigde Staten en China. Beide landen gebruiken importheffingen, exportbeperkingen en controle over grondstoffen en technologie om druk uit te oefenen. Volgens Keynes begon de escalatie al tijdens de eerste termijn van Donald Trump, toen Washington handelsbarrières tegen China invoerde. De recente Amerikaanse heffingen op een veel grotere groep landen waren volgens haar vooral een verbreding van een conflict dat al langer bestond.

Keynes is kritischer geworden op haar eigen eerdere berichtgeving. Zij en andere economen maakten volgens haar te weinig ruimte voor het onderliggende probleem achter Trumps beleid: China heeft in bepaalde sectoren een zeer dominante positie opgebouwd en kan die afhankelijkheid politiek benutten. Een poging van Japan, Europa en de VS om rond 2018 gezamenlijk afspraken met China te maken, liep volgens haar stuk. De Verenigde Staten zouden Beijing een eenzijdige lijst met voorwaarden hebben voorgelegd en gingen daarna door met beperkingen op de export van geavanceerde technologie. Vanuit Chinees perspectief was het volgens Keynes daarom begrijpelijk om de eigen economische positie verder te versterken.

De Amerikaanse importheffingen hebben de inflatie verhoogd, maar de zwaarste voorspellingen over een economische ineenstorting zijn niet uitgekomen. Een deel van de kosten wordt opgevangen door bedrijven en importeurs zoeken alternatieve leveranciers. Daardoor stijgen consumentenprijzen niet automatisch even sterk als de heffingen zelf. Keynes ziet daarin een belangrijke les: economieën kunnen zich sneller aanpassen dan veel economische modellen veronderstellen.

Landen moeten zich daarom niet verlammen door te proberen al hun mogelijke kwetsbaarheden vooraf in kaart te brengen. Dat is volgens Keynes na de coronapandemie al te veel gebeurd. Niet alle risico’s zijn uit gegevens af te leiden en geen enkele overheid kan iedere toekomstige verstoring voorspellen. Een sterkere positie ontstaat vooral wanneer andere landen afhankelijk zijn van specifieke producten of diensten. China heeft bijvoorbeeld een zeer grote invloed op de markt voor zeldzame aardmetalen. Door de uitvoer daarvan te beperken, kan Beijing andere economieën direct onder druk zetten.

Nederland beschikt met ASML over een vergelijkbare strategische troef. Het bedrijf maakt geavanceerde chipmachines waarvoor geen volwaardig alternatief bestaat, terwijl halfgeleiders cruciaal zijn voor vrijwel alle moderne technologie. Dat de Verenigde Staten Nederland onder druk hebben gezet om de export van de meest geavanceerde machines naar China te beperken, laat volgens Keynes zowel de Amerikaanse invloed als het belang van Nederland en Europa zien.

De kwestie rond chipproducent Nexperia toont tegelijk de kwetsbaarheid van Europese toeleveringsketens. Nadat de Nederlandse overheid ingreep bij de Chinese eigenaar, beperkte China de uitvoer van chips die Nexperia daar produceert. Hoewel het om relatief eenvoudige chips ging, ontstond snel een tekort bij autofabrikanten en kwam de productie in gevaar. Keynes pleit daarom ook voor strategische voorraden, zodat bedrijven tijd krijgen om alternatieven te vinden. Europese autofabrikanten bleken tijdens de coronapandemie al kwetsbaarder dan Japanse en Zuid-Koreaanse concurrenten, die grotere voorraden aanhielden.

Handelsbeleid draait volgens Keynes bovendien niet meer alleen om de herkomst van producten, maar ook om eigenaarschap. Overheden kijken steeds nadrukkelijker naar de vraag wie controle heeft over strategische ondernemingen. De Nederlandse maatregelen rond Nexperia illustreren volgens haar waarom buitenlandse zeggenschap over zulke bedrijven risico’s kan opleveren voor heel Europa.

Ook over staal en chemische industrie is Keynes van mening veranderd. Aanvankelijk vond zij het economisch inefficiënt om staalproductie met subsidies te beschermen: staal is geen uitzonderlijk geavanceerde technologie en wordt elders goedkoper gemaakt. De mogelijkheid van een toekomstig militair conflict met China heeft haar oordeel genuanceerd. Omdat China een groot deel van de wereldwijde productie van staal en chemicaliën voor zijn rekening neemt, kan het volgens haar verstandig zijn binnen Europa voldoende productiecapaciteit te behouden voor defensiematerieel.

Voor Europa ligt de belangrijkste opgave volgens Keynes in een steviger geopolitiek optreden. De Verenigde Staten zijn, vooral tegenover China, minder bereid tot samenwerking dan veel Europeanen nog aannemen. Tegelijk erkent de Europese Unie wel dat China zich economisch agressief opstelt, maar onderneemt zij volgens Keynes te weinig om haar eigen afhankelijkheid en de Chinese invloed te beperken. Wie als geopolitieke grootmacht wil meetellen, zal volgens haar bereid moeten zijn die macht ook daadwerkelijk te gebruiken.