Kijk dieper in productie­ketens voor strategische afhankelijkheden

In dit artikel:

Internationale productieketens zijn de afgelopen decennia complexer en internationaler geworden, waardoor economische afhankelijkheden moeilijker zichtbaar zijn. Traditionele analyses kijken vooral naar directe importafhankelijkheden, maar missen twee belangrijke aspecten: een grote importconcentratie hoeft geen probleem te zijn als meerdere landen hetzelfde product maken, en kwetsbaarheden kunnen hogerop in de keten liggen, bijvoorbeeld bij halffabricaten die nodig zijn voor een geïmporteerd eindproduct.

Bestaand onderzoek biedt daardoor óf een breed maar oppervlakkig overzicht op basis van handelsstromen, óf gedetailleerde casestudies die moeilijk op grote schaal toepasbaar zijn. Nieuwe technieken met kunstmatige intelligentie en machine learning maken het mogelijk om productieketens systematisch en op productniveau in kaart te brengen. Dat is ook relevant voor centrale banken, omdat verstoringen in zulke ketens inflatie kunnen aanjagen.

Een analyse van de internationale waardeketens van 5.611 goederen over de periode 2022–2024 laat zien dat 651 producten (12 procent) sterk geconcentreerd buiten de EU worden geproduceerd. Slechts tien daarvan hebben rechtstreeks een kritieke toepassing, bijvoorbeeld in defensie, gezondheidszorg of energie. Via een door AI gegenereerd productienetwerk blijken echter nog 196 andere geconcentreerde goederen nodig te zijn voor kritieke eindproducten. Daardoor blijft ongeveer 95 procent van deze afhankelijkheden buiten beeld wanneer alleen naar directe importen of kritieke eindproducten wordt gekeken.

De onderzoekers concluderen daarnaast dat kwetsbaarheden niet gelijkmatig over hele sectoren zijn verspreid. Zelfs in de chemische industrie, de sector met het grootste aandeel kwetsbare producten, is slechts 13 procent van de producten strategisch kwetsbaar. De afhankelijkheden clusteren vooral rond specifieke, onderling verbonden producten en technologieën, zoals sensoren in de drone-industrie.

Beleid dat complete sectoren ondersteunt of beschermt, is daarom vaak te grof en kan economische dynamiek schaden. Een effectievere aanpak richt zich op afzonderlijke producten, technologieën en bedrijven. Daarbij moeten niet alleen de mate van concentratie en het strategische belang worden meegewogen, maar ook de beschikbare productiecapaciteit binnen Europa.