Kosten bijna gratis kinderopvang veel hoger dan maatschappelijke baten

In dit artikel:

Het kabinet wil de huidige kinderopvangtoeslag vanaf 2029 vervangen door een stelsel waarin de overheid ongeveer 96 procent van de kosten rechtstreeks aan kinderopvangorganisaties vergoedt. De structurele meerkosten bedragen 3,4 miljard euro per jaar. Volgens de plannen moet bijna gratis kinderopvang terugvorderingen voorkomen, ouders stimuleren meer te werken en kinderopvang betaalbaarder maken.

Volgens de analyse zijn de baten van deze investering vooralsnog onvoldoende onderbouwd. Het probleem van hoge terugvorderingen is de afgelopen jaren sterk verminderd: de terugontvangsten daalden van 457 miljoen euro in 2015 naar 210 miljoen in 2025, mogelijk nog minder na definitieve vaststellingen. Dat komt onder meer door betere inkomensgegevens, eenvoudigere wijzigingen voor ouders en het delen van opvanginformatie door aanbieders. Bovendien werkt de Dienst Toeslagen aan een bredere vereenvoudiging van het toeslagenstelsel. Daardoor is een afzonderlijke, ingrijpende hervorming van de kinderopvang volgens de auteur minder noodzakelijk. Tegenover iedere euro aan terugvorderingen staat ongeveer zestien euro aan extra jaarlijkse overheidsuitgaven.

Ook het verwachte effect op de arbeidsparticipatie lijkt beperkt. In Nederland is de arbeidsparticipatie al hoog en werken veel ouders in deeltijd. Onderzoek laat zien dat goedkopere kinderopvang in zulke omstandigheden minder sterk leidt tot extra arbeidsaanbod. Ouders kunnen bovendien uitwijken naar informele opvang van grootouders, familie of bekenden. Eerdere veranderingen in de kosten van formele opvang hadden daarom weinig invloed op het aantal gewerkte uren. De meeste ouders geven zelf aan dat een wijziging van de kinderopvangtoeslag hun werkgedrag niet zou veranderen.

Daar komt bij dat de hervorming grotendeels wordt betaald door het afschaffen van de inkomensafhankelijke combinatiekorting (IACK), die juist een gerichte prikkel tot werken bevat. Volgens een CPB-berekening leidt het verdwijnen van de IACK tot minder gewerkte uren en slechts een beperkte stijging van het arbeidsaanbod. Per saldo kan het arbeidseffect daardoor negatief of hooguit neutraal zijn. Zelfs bij aanzienlijk optimistischere aannames levert de investering van 3,4 miljard euro volgens de analyse nauwelijks extra maatschappelijke baten op.

De lagere ouderbijdrage komt vooral ten goede aan midden- en hogere inkomens, omdat lage inkomens nu al ongeveer 96 procent van hun opvangkosten vergoed krijgen. Juist onder de hogere inkomens is de arbeidsparticipatie al groot, waardoor verdere prijsverlaging weinig extra werk oplevert. De hervorming betekent daarmee vooral een forse lastenverlichting voor gezinnen die al relatief veel werken. De conclusie luidt dat de maatschappelijke rechtvaardiging voor het nieuwe stelsel nog niet overtuigt; het meest zekere effect is inkomensondersteuning voor hogere inkomens.