Ons belastingstelsel is niet AI-proof

In dit artikel:

Kunstmatige intelligentie verandert de economische basis: we schuiven van een kenniseconomie naar een “intelligentie‑economie” waarin AI als nieuwe, zelfstandige productiefactor optreedt. Voor Nederland en andere landen heeft dat verstrekkende fiscale gevolgen omdat ons belastingstelsel is ingericht op klassieke productiefactoren (arbeid, kapitaal, land, kennis). AI verschijnt zowel fysiek (robots) als vooral immaterieel (getrainde modellen, algoritmen, synthetische data), en ondermijnt daarmee traditionele grondslagen van belastingheffing.

Belangrijke effecten
- Inkomstenbelasting: loonheffingen vormen in Nederland ongeveer de helft van de belastingopbrengsten. AI hoeft geen massale werkloosheid te veroorzaken om die basis te eroderen; geleidelijke verdringing en taakverandering verminderen betaalde arbeidsuren en zetten druk op lonen. IMF en OESO waarschuwen dat veel banen – ook analytische en creatieve functies – door AI geraakt worden. Dit kan ertoe leiden dat de loonsom structureel achterblijft bij de economische groei.
- Vennootschapsbelasting: AI‑gedreven productie kent vrijwel nul marginale kosten: eenmaal getrainde modellen zijn reproduceerbaar en verplaatsbaar. Winsten concentreren zich bij partijen die de modellen en infrastructuur bezitten, vaak grote techbedrijven die winst internationaal kunnen verschuiven naar lagebelastingsjurisdicties. AI‑activa zijn immaterieel, moeilijk te waarderen en eenvoudig over te dragen, wat traditionele toerekening van winst bemoeilijkt. Huidige OESO‑hervormingen (Pillar 1 en 2) pakken dit niet volledig aan voor grensoverschrijdende AI‑waarde.

Nieuwe fiscale vragen
AI creëert vormen van waarde die niet goed in bestaande categorieën passen: hoe schrijf je een continu lerend model af, hoe waardeer je synthetische datasets, en wat is de btw‑grondslag van autonome AI‑diensten? Nu worden zulke activa vaak onder goodwill of als kosten geboekt, waardoor ze buiten de fiscale radar blijven.

Beleidsopties en beperkingen
Beleid moet innovatie niet onnodig remmen, maar wel zorgen dat de geconcentreerde rendementen eerlijk worden belast. Voorstellen zijn onder andere: expliciete erkenning van getrainde modellen, datasets en algoritmen als immateriële activa; een activeringsplicht boven een drempel; en waardering op fair‑valuebasis bij intragroeptransacties. Internationale afstemming is cruciaal om te voorkomen dat eenzijdige maatregelen leiden tot uitstroom van activiteiten en winst. Tegelijkertijd biedt AI kansen voor belastingdiensten zelf (automatisering van aangiften, betere fraudedetectie en realtime monitoring), al lost scherpere handhaving het onderliggende grondslagprobleem niet op.

Slotgedachte
Het risico is niet een plotselinge inkomstendaling, maar een geleidelijke, structurele erosie: minder loonheffing, lekkende winstbelasting en onzichtbare nieuwe waarden. Zonder aanpassing verliezen systemen die steunen op arbeid en fysieke aanwezigheid hun fiscale houvast. Internationalisatie van regels en nieuwe fiscale categorieën voor AI‑activa zijn daarom noodzakelijk om de financieringsbasis van de publieke sector te beschermen.