Rijk heeft nog erfschuld aan Heerlen vanwege beloftes na mijnsluitingen

In dit artikel:

Zestig jaar nadat Joop den Uyl in Heerlen 75.000 vervangende banen beloofde na de sluiting van de Limburgse mijnen, kampt de stad nog altijd met grote sociaal-economische achterstanden. De sluiting van de intensive care en spoedeisende hulp van Zuyderland in Heerlen heeft die problematiek opnieuw zichtbaar gemaakt. Hoewel kabinet en Tweede Kamer behoud van streekziekenhuizen beloofden, bleek minister Agema weinig invloed te hebben op de ziekenhuisorganisatie.

Volgens het artikel ligt de achterstand niet alleen aan het verdwijnen van de mijnbouw, maar ook aan de manier waarop de compensatie daarna is verdeeld. De rijksoverheid behandelde Zuid-Limburg langdurig als één regio, terwijl de gevolgen van de mijnsluitingen vooral in de Oostelijke Mijnstreek rond Heerlen voelbaar waren. Investeringen die bedoeld waren om de mijnwerkgelegenheid te vervangen, kwamen volgens de auteur daardoor vooral in Maastricht terecht.

Voor de mijnsluitingen was Heerlen juist het economische centrum van Limburg. Tussen 1910 en 1965 lag het gemiddelde inkomen er hoger dan in Maastricht. De mijnbouw financierde er woningbouw, onderwijs en zorg en trok werknemers uit binnen- en buitenland aan. In de Westelijke Mijnstreek wist Staatsmijnen zich bovendien te vernieuwen richting chemie en industrie. De particuliere mijnen in de Oostelijke Mijnstreek hadden die diversificatie niet en verloren na de stijgende productiekosten hun bestaansrecht.

In 1965 besloot het kabinet-Cals tot een gefaseerde sluiting. De particuliere mijnen kregen 600 miljoen gulden steun om de productie tijdelijk voort te zetten, terwijl Den Uyl op 17 december in de Stadsschouwburg van Heerlen 45.000 directe en 30.000 indirecte banen beloofde. Die doelstelling werd niet gehaald: slechts 39 procent van de mijnwerkers vond vervangend werk. Een groot deel van de miljardensteun ging naar vervroegde afvloeiing en arbeidsongeschiktheidsregelingen. De werkloosheid in de Oostelijke Mijnstreek liep daardoor op tot 20 procent, met gevolgen die volgens het artikel nog steeds doorwerken in voormalige mijnwerkerswijken.

Een cruciale keuze was volgens de auteur de vestiging van de achtste medische faculteit en later de Universiteit Maastricht in Maastricht. De universiteit en het Maastricht UMC werden belangrijke werkgevers, maar Heerlen profiteerde daar nauwelijks van. Integendeel: met de opening van het academisch ziekenhuis in Maastricht verloor het ziekenhuis in Heerlen zijn klinische opleiding en groeide het uit tot een streekziekenhuis met beperktere voorzieningen. De huidige druk op de acute zorg wordt in het artikel mede gezien als een uitvloeisel van die ontwikkeling.

Ook andere structurele subsidies zouden vooral Maastricht ten goede zijn gekomen. Van de negen miljard gulden die in de decennia na de mijnsluiting beschikbaar was voor Zuid-Limburg, ging volgens aangehaalde studies meer dan 80 procent naar Maastricht, onder meer voor bereikbaarheid, stadsvernieuwing en universitaire gebouwen. De auteur wijst erop dat bestuurders, onder wie oud-gouverneur Sjeng Kremers, destijds al waarschuwden voor de verschillen binnen de regio. Toch verhuisden later ook instellingen en bedrijven vanuit Heerlen naar Maastricht, zoals de Kamer van Koophandel, delen van de Limburgse kranten en het hoofdkantoor van DSM-Firmenich.

Heerlen heeft inmiddels het laagste gemiddelde besteedbare inkomen per inwoner van Nederland, een dalend inwonertal, een relatief laag geboortecijfer en een hoog sterftecijfer. Ook de woningprijzen behoren tot de laagste van het land. Het artikel concludeert dat de compensatie voor de mijnsluitingen onvoldoende en verkeerd gericht was. Gerichte investeringen in werkgelegenheid en voorzieningen, bijvoorbeeld door provinciale bestuursorganen of rijksdiensten in Heerlen te vestigen, zouden de oude belofte alsnog kunnen helpen waarmaken.