Vereenvoudiging arbeidsongeschiktheidsstelsel hoog nodig

In dit artikel:

De WIA, die na de invoering in 2006 lange tijd gold als een succesvol stelsel voor arbeidsongeschiktheid, is opnieuw een probleemdossier. De regeling heeft de instroom aanvankelijk sterk teruggebracht, mede door financiële prikkels voor werkgevers en werknemers en verplichtingen rond preventie en re-integratie. Sinds enkele jaren loopt de instroom echter weer op: van ongeveer 43.000 mensen in 2018 naar 69.000 in 2024, een stijging van 59 procent.

Daarmee ontstaan drie samenhangende problemen. De uitvoering door UWV staat onder zware druk, vooral door oplopende wachttijden, fouten bij het berekenen van uitkeringen en een tekort aan verzekeringsartsen. De gemiddelde behandeltijd is toegenomen en het aantal herbeoordelingen en tussentijdse controles is juist verminderd. Daardoor krijgen sommige mensen onterecht of langer een uitkering, terwijl anderen onvoldoende worden geholpen. Voorschotten tijdens het wachten, een vereenvoudigde beoordeling voor 60-plussers en het vrijwel wegvallen van twaalfmaandsbeoordelingen voor mensen zonder werkgever hebben de instroom verder verhoogd.

Daarnaast is de WIA voor burgers moeilijk te begrijpen en bevat zij harde inkomensgevolgen. Het stelsel kent verschillende uitkeringen en ingewikkelde overgangen. Wie gedeeltelijk arbeidsongeschikt is maar er niet in slaagt de resterende verdiencapaciteit te benutten, kan na de eerste uitkeringsperiode terugvallen tot een inkomen onder het sociaal minimum. Ook is het onderscheid tussen tijdelijke en duurzame volledige arbeidsongeschiktheid in de praktijk moeilijk betrouwbaar vast te stellen. De prikkels in het stelsel kunnen bovendien werknemers, werkgevers en private verzekeraars ertoe aanzetten de financieel gunstigste regeling te zoeken in plaats van werkhervatting te bevorderen.

De financiële gevolgen zijn nog beperkt in verhouding tot het verleden: de uitgaven stegen van 9,5 miljard euro in 2018 naar 13,9 miljard in 2024, van 1,0 naar 1,1 procent van het bruto nationaal product. Bij een blijvend hoge of verder stijgende instroom zullen echter zowel de kosten als het aantal mensen buiten de arbeidsmarkt sterk toenemen.

De stijging heeft meerdere oorzaken. De coronacrisis leidde tot extra instroom door post-COVID-klachten en zette de UWV-dienstverlening onder druk, doordat de organisatie prioriteit gaf aan de NOW-regeling. Ook vragen meer jongeren, vrouwen en mensen met psychische klachten een WIA-uitkering aan. De precieze oorzaken van deze maatschappelijke trend zijn nog onduidelijk; mogelijke factoren zijn hoge werkdruk, verminderde weerbaarheid en bredere diagnostiek.

De auteur pleit daarom voor snelle en ingrijpende vereenvoudiging. Een belangrijke optie is het afschaffen van het moeilijk uitvoerbare duurzaamheidscriterium en het samenvoegen van de IVA en de WGA voor volledig arbeidsongeschikten. Dat kan beoordelingen versnellen, wachtrijen verkorten en ongelijke uitkomsten beperken. Ook zou de disproportionele inkomensprikkel in de vervolgperiode van de gedeeltelijke WGA moeten verdwijnen. Hoewel kabinet, werkgevers en vakbonden hiervoor weinig politieke ruimte zien, is volgens de auteur eerst herstel van de uitvoerbaarheid nodig. Een eenvoudiger en beter uitlegbaar stelsel kan daarna ook de instroom en de kosten beter beheersbaar maken.